Het waterschap Noorderzijlvest is wat de huidige taak en omvang betreft met zijn werkzaamheden begonnen op 1 januari 2000. Het is een interprovinciaal all-in waterschap. De vlaktemaat is ongeveer 144.000 hectare. Dit nieuwe waterschap is ontstaan uit een fusie van het oude waterschap Noorderzijlvest en delen van waterschap Eemszijlvest, Zuiveringsbeheer Provincie Groningen en het Zuiveringsschap Drenthe.
Het waterschap beslaat grofweg de vroegere landschappen Noordenveld (provincie Drenthe), Westerkwartier, Hunsingo en Fivelingo (provincie Groningen); het strekt zich uit van Smilde (Drenthe) tot de Waddenzee en van de Bandpolder (bij Anjum, Friesland) tot aan het einde van het Eemskanaal.
De hoofdtaken van het waterschap zijn de zorg voor de waterkwantiteit, de waterkwaliteit, de dijkzorg en vaarwegbeheer. De zorg voor de waterkwantiteit omvat van oudsher de afvoer van water uit het eigen gebied naar het buitenwater, in casu de aan getijdenwerking onderworpen Lauwerszee. Daar is de aanvoer van zoet water naar een strook land langs de kust ter bestrijding van de zoute kwel uit de bodem bijgekomen, alsmede de (tijdelijke) berging van water in tijden van groot waterbezwaar. Ten behoeve van de regulering van de waterafvoer en -doorvoer beschikt het waterschap over meer dan honderd gemalen, een zeer groot aantal stuwen en inlaten, alsmede dertien sluizen. De zorg voor de kwaliteit van het water richt zich in eerste instantie op de zuivering van afvalwater door middel van rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi`s), ondergrondse transportleidingen en pompgemalen. Een belangrijke neventaak is vergunningverlening aan bedrijven in het kader van de Wet Verontreiniging Oppervlaktewater en het toezicht op de lozing van verontreinigd water.
De dijkzorg richt zich na de verzwaring van een groot deel van de zeewaterkerende dijk langs de Waddenzee in de jaren 1978 tot 1986 op de instandhouding en het onderhoud van de zeedijk.
Afgezet op een tijdsbalk vanaf de oudst bekende waterschapsorganisaties in het gebied van het huidige waterschap kan de ontwikkeling in minder dan anderhalve eeuw naar de vorming van het waterschap Noorderzijlvest spectaculair genoemd worden. De in de middeleeuwen gevormde zijlvesten kunnen als kleine stroomgebiedwaterschappen worden beschouwd. Na de opheffing van zijlvesten en dijkrechten (1856-1872), de zogenoemde molenpolders (1968-1979) en de overige buiten de waterschappen Westerkwartier en Hunsingo liggende waterschappen (1972-1990) bestonden in 1990 nog de volgende algemene waterschappen: Noordenveld, Westerkwartier, Hunsingo, Eemszijlvest (deels) en de waterschappen met een bijzondere taak: Electra en Ommelanderzeedijk. De drie eerstgenoemde en de twee laatst genoemde waterschappen zijn in 1995 opgegaan in het interprovinciale waterschap Noorderzijlvest (I).
Lees meer over de geschiedenis van waterschappen.
In 2000 is het gebied van het waterschap Noorderzijlvest uitgebreid met het gebied van Eemszijlvest ten noorden van het Eemskanaal, dat vroeger het waterschap Fivelingo uitmaakte. Tegelijk is een gebied ten westen van Grootegast en Grijpskerk, dat in 1987 bij Westerkwartier was gevoegd, uit Noorderzijlvest losgemaakt en aan het gebied van de waterschappen Lauwerswâlden en Fryslân toegedeeld. Het buitendijkse gebied van de gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland en van de gemeente Dongeradeel, dat rechtstreeks op het Lauwersmeer afwatert, alsmede het gehele Lauwersmeer zijn onder beheer van Noorderzijlvest (II) gekomen. Het Zuiveringsschap Drenthe van de Provincie Drenthe is opgeheven en de Dienst Zuiveringsbeheer van de provincie Groningen zijn ontmanteld; hun taken zijn, voor zover ze betrekking hadden op het gebied van het waterschap, door Noorderzijlvest overgenomen.
